30 Jul Hitzaren gezia
Titulu hau ez da kasualitate hutsaren ondorio. Fernando Lázaro Carreter euskaltzainburukide/filologo eta Espainiako Errege Akademiaren presidente izandakoari hartu diogu maileguan; izan ere, hogei urtez prentsatik geziak jaurti zituen hizkuntzaren erabilera okerren aurka. FEKOORen geure gezia jaurtitzen dugu bakarraren aurka, oso zehatza den baten aurka: egunero zauritzen gaituen horren aurka.
Duela bi urte pasatxo, 2024ko otsailean, mugarri historiko bat ospatu genuen: Kongresuak behingoagatik ezabatu zuen “disminuido” (gutxitua) hitza Konstituzioaren 49. artikulutik; naftalina eta paternalismo zahar usaina zuen hitz bat. Geure xalotasunean, gizartearen parte gehiago ginela sentitu genuen, apur bat berdinagoak ginela. Lege-aldaketak, azkenean, kultura-aldaketa bultzatuko zuela uste izan genuen. Zein oker geunden, ordea. Gaur egun, errealitateak betiko indarberritzearekin jo digu masailrekoa: desgaitasunaren inguruko hizkuntza zaurgarri, zaharkitu eta atzerakoiak bere horretan jarraitzen du eroso zabaltzen, ez bakarrik gizartean, baita hedabideetan eta, tamalez, baita desgaitasuna dugun pertsonen artean ere.
Igarri gabea da zein erraz bihur daitezkeen hitzak, itxuraz kaltegabeak direnak, gezi pozoitu. Eta harrigarriagoa da oraindik nola, kanpainak, gidak eta legea bera hor egon arren, gezi horiek behin eta berriz geure buruari txertatzen jarraitzen dugun. Ez al da bada zaurgarria “desgaitua” entzuten jarraitzea? Gabezia batera murrizten gaituen hitza da, nortasun bat eman aurretik gure gizatasuna kentzen diguna. Edo “inbalidoa”? Objektu akastun batekin, ondo funtzionatzen ez duen zerbaitekin alderatzen gaituen terminoa. Eta zer esan “gaitasun desberdinak dituzten pertsonak” formula paternalista eta itogarriaz? Inklusioaren itxurapean, haurtzen gaitu eta berriro baztertzen gaituen esaldia.
Komunikabideak, egiaren bila dabiltzala suposatzen denean, sarritan hizkuntza diskriminatzaile honen laguntzaile bihur daitezke. Titulutxo sentsazionalistak, azaleko erreportajeak, superheroitzat edo biktimatzat aurkezten gaituzten elkarrizketak… Horrek guztiak estereotipoak irauten laguntzen du eta garen moduan ikusiak izatea eragozten digu: bizitza bat, nahiak eta eskubideak dituzten pertsonak, ez mugak bakarrik dituztenak.
Eta bai, esan beharra dago: desgaitasuna dugun pertsona batzuek ere erabiltzen dute hizkuntza zaurgarri hori. Agian ezagutza ezagatik, agian ohituragatik, agian bizitza osoan jasandako aurreiritziak barneratu dituztelako. Mingarria da, baina ezin dugun errealitatea da. Aurretik dugun zereginaren parte da: birhezi egin behar da, ez gizartea bakarrik, baita mugimendu honetako kide garenok ere.
Baina ez dugu itxaropena galduko. FEKOORen eta desgaitasunaren mugimendutik berresten jarraituko dugu. “Desgaitasuna duten pertsonak” deitzeko eskatzen jarraituko dugu, hori delako gure nortasuna, horrela ikusiak izatea nahi dugulako eta horrela tratatuak izatea nahi dugulako: duintasunez eta errespetuz.
Eta norbait bada hizkuntza atzerakoi honen indarrean zalantzak dituena, artikulu honekin batera doan argazkiari begiratu besterik ez dio egin behar: taberna bateko kartel bat, zeinetan irakur baitaiteke: “Aseos Caballeros Minusválidos” (Gizon Desgaituen Komunak). Minusbaliatuak? XXI. mende betean? Maintzakeria/Mugakeria bat da. Beste gezi bat. Berdintasun erreala oraindik ere kimera bat dela gogorarazten digun ohar mingarria.
Kostatuko zaigu, bai. Baina ez dugu atzera egingo gure ahaleginean. Zeren hitz zaurgarri baten aurka altxatzen garen bakoitzean, gure izenez deituak izateko eskubidea aldarrikatzen dugun bakoitzean, berdintzat ikusiak izatea eskatzen dugun bakoitzean, merezi dugun gizartetik urrats bat gertuago gaude. Gezirik gabeko gizartea, hitz zaurgarririk gabeko gizartea. Azkenik, gizarte bidezko eta librea.
P.S.: Desgaitasunaren alorrean hizkuntzaren erabileran sakondu nahi dutenentzat, EDEKAk (Desgaitasuna duten Pertsonen Ordezkarien Euskadiko Koordinakundeak) prestatutako gida gomendatzen dugu; errespetuz eta duintasunez hitz egin eta idatzi nahi duen edozeinentzat ezinbesteko eskuliburua da. Esteka hemen dago: https://drive.google.com/file/d/1X_0F90Bf_f5_aKkd1dVSh_6Dm0nX6ZpJ/view.